On Air Mannin Line Andy Wint | Noon - 1:00pm

Traa dy Liooar 12ah Jerrey Geuree 2026

Meeryn ass Traa dy Liooar, Jelune 12ah Jerrey Geuree 2026

Ta Slaynt Theay Ellan Vannin cur cooinaghtane da cummaltee dy yannoo reddyn neu-chramp dy choadey y slaynt oc as dy chur lhiettrimmys er çhingyssyn yn imbagh goll mygeayrt ayns meeaghyn y gheurey. T'eh gra dy vel virusyn gollrish influenza, Covid, cassaghtyn as mughaneyn, as norovirus skeayley-magh ny s'assey ayns emshyr s'feayrey, tra ta sleih ceau tooilley traa sthie. 

T'eh cur raaue dy vod stayd feayr neesht jannoo ny smessey doilleeidyn lesh slaynt as magh ass shen dy vod doilleeidyn smoo cramp, as er-lheh er-nyn-son 65 bleeaney dy eash as ny shinney, ny sleih as ta drogh-stayd rish traa sodjey er y claynt oc. 

Ta coyrle goaill stiagh freayll çhey 'sy thie, jeannoo shickyr dy vel sthock dy lheihys ry gheddyn son çhingyssyn cadjin geuree, niee laueyn dy reiltagh, as freayll arrey er caarjyn as olteynyn y lught-thie as naboonyn as foddee dy vel beoyn oc dy ve ayns gaue.  Ta Slaynt y Theay greinnaghey sleih neesht dy yannoo ymmyd jeh cooney 'sy cho-voodeeys, vees goaill stiagh shirrey coyrle veih potecareeyn ynnydoil, freayll rish ve lheihltagh trooid possanyn lheiltys, as jannoo shickyr cre ny vaccineyn er-son t'ad reihalagh. 

Ta Slaynt y Theay gra, liorish jannoo reddyn dy chur lhiettrimmys er doilleeidyn neesht, dy vod shen cooney dy yannoo ny sloo çhingyssyn as preays er shirveishyn slaynt car y gheuree.

---oooOooo---

T'eh jeeaghyn dy bee shirveishyn slaynt as kiarail y theay jannoo seose cooish scanshoil 'sy reihys mooar cadjin Mean Fouyir, lurg da creear mastey lught-eaishtee Radio Vannin cur Kiarail Vannin / Thie Lheihys Noble myr y chooish 'sy chied ynnyd jeh cooishyn smoo scanshoil daue. 

Mee ny Nollick va resooney magh ayns Tinvaal mychione tuarastyl liorish Jeantys Scrutaght Sthie y Versey, va cur enn er kiare reihyn : hoshiaght dy yannoo veg, dy aagail reddyn myr t'ad ec y traa t'ayn. Va'n nah reih dy chur bree dy slane da moyllaghyn yn Reejerey Jonathan Michael 'sy tuarastyl neu-chrogheydagh echey. Ta shiartanse dy leih gra nagh nee red yindyssagh eh dy vel doilleeidyn ry akin tra ren ny politickeyryn gra dy row ad jannoo mooar jeh'n tuarastyl echey as ny moyllaghyn v'ayn, agh nagh ren ad cur bree da ooilley ny v'eh dy ghra, dy vel coarys ayn nagh vel jeant 'syn aght v'eh coyrlaghey, as nagh row rieau cosney argid son ny shirveishyn echey 'syn aght v'eh dy choyrlaghey. 

Va'n trass reih dy niartaghey y parteays eddyr Kiarail Vannin as yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay, dy vel fys shickyr ec cagh ny ta ny curmyn oc – as reesht, shen monney jeh'n aght nagh row bree currit da'n clane tuarastyl ec yn Reejerey Jonathan Michael, as myr shoh dy row coarys noa agh lesh neu-hickyrys currit er bun tra haink Kiarail Vannin dy ve ayn.

Va'n chiaroo reih 'sy tuarastyl liorish Jeantys Scrutee Sthie y Versey dy chur stiagh Kiarail Vannin myr ayrn jeh'n Rheynn – shen dy ghra, dy yarrood dy chooilley red ren yn Reejerey Jonathan Michael coyrlaghey, as dy gholl er-ash gys yn aght va reddyn goll er stiurey roish my row Kiarail Vannin currit er bun.   

Ren yn chooid smoo dy olteynyn Tinvaal coardail dy row edyr y nah reih, dy chur bree dy slane da moyllaghyn yn Reejerey Jonathan Michael, ny'n trass reih, dy niartaghey y parteays eddyr Kiarail Vannin as yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay, yn daa reih va jeeaghyn dy ve ry chummal seose. Agh ren olteynyn coardail rish geddyn y tuarastyl as son yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay dy heet back gys Tinvaal Toshiaght Arree lesh slane freggyrt as plan dy chur bree da'n freggyrt echey.

As myr shoh, ta sleih fuirraghtyn dy akin ny vees ry yannoo ec yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay, Toshiaght Arree, as cre erbee vees y plan echey, vees traa dy chur bree da sehn roish yn reihys mooar cadjin, hig yn 24 Mean Fouyir.

---oooOooo---

Cooish elley son y reihys mooar cadjin, ta sleih çheet dy mennick er y chostys bea. Ta kuse dy heshaghtyn giastyllagh er ninsh da Radio Vannin dy vel ad fakin aggyrt smoo son cooney. Ta David Gawne ny Chaairlagh da Banc Bee Ellan Vannin as da Jean Baghey Sthie. T'eh gra 
dy vel y costys bea jannoo seose cooish vooar nee jannoo er dy chooilley pheiagh mleeaney, as dy vel eh son shickyrys jannoo er y trass cherroo, er yn oyr dy vel, tra ta sleih jeeaghyn daue dy chur daue tooilley cooney, dy vel y nhee dy vel adsyn geddyn çheet stiagh sloo meanal dy vel ad streeu ayns rieughid dy chur y cooney shen.  

Bentyn da Banc Bee Ellan Vannin, ta Mnr Gawne gra, dy jarroo, er-lesh, choud's va shin çheet gys y Nollick, dy row yn aggyrt shen er vishaghey, as dy vel ad er nakin son shickyrys aggyrt foddey ny smoo na ren ad roïe. Er-lesh dy vel yn earroo dy vynjeigyn dy vee t'ad dy akin nish er y çhiaghtin whilleen as v'ad fakin ayns mee kuse dy vleeantyn er dy henney, myr shoh dy vel y clane red ayns rieughid çheet dy ve ny smoo, as dy vel fer jeh ny reddyn nee adsyn 'sy vlein ry heet, as dy vel ad bunnys jeant rish, dy vel ad aa-yannoo paart jeh'n strughtoor er yn oyr dy vel feme orroo aa-yannoo strughtoor y heshaght dy chur-rish yn aggyrt elley. T'eh gra, myr shoh, ayns ny kuse dy hiaghteeyn shoh çheet dy jean ad fograghey magh paart dy strughtoor noa jeh'n aght t'ad gobbraghey, dy reayll rish tannaghtyn lajer da'n aggyrt vees bishaghey.

Ta Mnr Gawne gra, kiart roish y Nollick, dy row ad er n'gholl seose gys 90 mynjeig 'sy çhiaghtin, as dy row er mean oc eddyr 50 as 90 ayn, agh dy vel ad nish mysh y 90 jeu, as dy vel y clane bun dy chleeantyn, nagh vel eh myr yinnagh sleih jerkal rish, as tra t'ou jeeaghyn er y vun dy chleeantyn, dy vel eh kiart harrish y cho-voodeeys, dy vel eh dy chooilley horçh dy chaghlaaghyn sleih, veih dy chooilley horçh dy chaghlaaghyn cooylrey, nagh vel eh son yn un oyr, dy vel eh son slane caghlaaghyn oyr dy vel sleih çheet daue. T'eh gra nagh vel yn chooid smoo dy leih çheet daue agh myr yn couyr s'jerree, nagh vel ad dy feer neu-arryltagh dy hirrey cooney, er yn oyr nagh vel yn chooid smoo jeu rieau er ve 'sy stayd shoh roïe, as dy vel shoh feer doillee er-nyn-son.

Bentyn da'n sheshaght ghiastyllagh, Jean Baghey Sthie, vees cur-rish shanstyryn son y chooid smoo, ta Mnr Gawne gra dy row fer jeh ny cooishyn mooarey foue v'ad son jeeaghyn er 'sy vlein noa, as ren ad goaill toshiaght jeeaghyn orroo nurree, shen fadanaght as lomarcanys. As lesh y chostys bea, dy vel eh dy bollagh kiart, er yn oyr dy vel shen meanal foddee dy vel sleih nyn soie 'sy thie,boayl t'ad goaill aggle roish foaddey y çhiass, dy vel ad jannoo ny sloo y bee t'ad dy ghoaill, agh reesht dy vel y costys bea as y costys jeh goll magh, etc, dy vel builley jeh shen er fadanaght as lomarcanys neesht, myr shoh dy vel builley cooidjagh jeh ooilley shoh.

Ta Mnr Gawne gra, mannagh vel argid çheet stiagh ec sleih, eisht nagh vod ad goll magh, as ny t'ad cur eab er jannoo, shen dy chur-lesh sleih magh, agh son shickyrys dy vel shen meanal dy vel eh orroosyn hene çhymsaghey argid  dy chummal seose ad, agh dy vel eiyrtys mooar jeh'n chostys bea er fadanaght as lomarcanys as er sleih shinney t'ayns gaue.  Yiarragh eh neesht dy vel eshyn ny screeudeyr jeh'n Chlub Rotary jeh Treisht Ghiastyllagh Ghoolish, vees cur toyrtyssyn jeh mysh  £50,000 'sy vlein, as dy vel ad son shickyrys fakin yeearreeyn vees bishaghey, as tooilley as tooilley preays er ny tashtaghyn ta ry gheddyn oc, er coontey jeh'n stayd t'ayn nish.

Ta Mnr Gawne gra dy vel ooilley ny sheshaghtyn giastyllagh gennaghtyn dy vel ad fo phreays feer vooar, as dy vel ad goll er briaght jeu dy yannoo ny smoo as ny smoo, as dy vel ny shlee as ny shlee barnaghyn çheet dy ve ayn choud's nagh vod yn reiltys cooilleeney shiartanse dy reddyn. T'eh gra dy vel shiartanse dy reddyn nagh lhisagh y reiltys ve jannoo, agh son shen as ooilley dy vel shiartanse dy reddyn nagh lhisagh sheshaghtyn giastyllagh ve jannoo, agh dy vel dy chooilley pheiagh gennaghtyn yn un ghennid, dy vel imnea ec dy chooilley pheiagh mychione yn aght hig y vlein dy ve, as cre gollrish nee yn sheshaght ghiastyllagh oc jeeaghyn liorish jerrey ny bleeaney.

Ren Radio Vannin briaght jeh kuse dy leih mychione y stayd t'ayn nish. Ta'n ven shoh gra dy vel ny shlee as ny shlee lughtyn-thie strepey, dy vel shin clashtyn dy vel y Banc Bee cur magh foddey na smoo na v'ee, dy ren yn Armee yn Tauailtys ec y Nollick cur magh 500 mynjeig da paitçhyn nagh row giootyn oc. T'ee gra dy vel ee son shickyrys er n'ghoaill tastey jeh bishaghyn ayns priosyn, as dy vel eh ort sthappal as smooinaghtyn er ny t'ou dy chionnaghey, c'raad t'ou dy chionnaghey as c'red t'ou jannoo, ayns rieughid.

Dooyrt y ven neesht, lurg yn reihys mooar cadjin, dy jean eh treishteil son priosyn sloo son lectraghys as gass. 

Ta'n dooinney shoh gra dy vel eh jannoo mie dy liooar er-e-hon hene, agh dy vel eh goaill tashtey jeh dy vel reddyn çheet dy ve smoo doillee dagh blein, dagh mee, dy firrinagh, dy vel dy chooilley red çheet dy ve beggan ny smoo costallagh, nagh vod eh jannoo ny reddyn v'eh goaill soylley jeh jannoo, as er-lesh son ymmodee sleih dy nee cooish feer trome ee, as dy vel sleih feme cooney. T'eh gra dy vel fer jeh ny reddyn by vie dy mooar leshyn fakin, shen sleih lesh prinsabylyn 'sy pholitickaght, lesh barelyn lajer, nagh vel lhiggey yn raad da cre erbee foddee vees dy chooilley pheiagh 'sy pholitickaght smooinaghtyn, as dy vel ad freayll rish y varel oc hene.

Ta'n dooinney shoh gra dy vel eh er y gherrid er scughey harrish gys yn Ellan as dy vod sleih fakin dy vel y costys bea ard dy liooar cosoyley rish back 'sy thie echey, as dy vel eh er nakin palçhey dy leih choud's t'ad shappal, as s'mie lhieu çhyndaa as caghlaa bentyn da'n chostys, as loayrt rish sleih 'syn arbyl, dy vod oo fakin dy vel y costys bea er n'yrjaghey dy mooar.

Ta'n dooinney shoh gra dy vel imnea echey mychione y 'neen echey, dy vel ee er vaghey ayns shoh neayr's 2006, dy vel ad ny neesht gobbraghey as dy vel three paitçhyn oc, as nagh vod ad geddyn er yn aarey dy hellooderys. T'eh gra nagh vod ad geddyn yeearlys er yn oyr dy vel ad goaill er mayll, myr shoh choud's t'ad goaill er mayll nagh vod ad fordrail dy chur sheese yeearlys er thie, as dy vel eh er ve gollrish shen neayr's v'adsyn ayns shoh neayr's 2006,  as nagh vod ad geddyn er yn aarey dy hellooderys, myr shoh nagh vel fys echey er ny vees ry yannoo. T'eh gra, keayrt dy row, dy row thie son kionneyderyn y chied cheayrt, as my vees oo aighoil foddee oo geddyn entreilys da, agh nagh row ad abyl dy gheddyn entreilys da.

---oooOooo---

Bentyn da'n reihys mooar cadjin, kuse dy vee er dy henney dooyrt dooinney ass Purt Çhiarn, Simon Williams, dy bee eshyn ny hirreyder son Rushen, Mean Fouyir. Nish ta Oltey yn Chiare as Feed son Doolish Yiass, Sarah Maltby, gra dy vel ee son cur stiagh reesht 'sy reihys mooar cadjin. 

Ta Bnr Maltby ny Caairlagh da'n Phartee Obbraghys Vannin, as t'ee gra dy vel ny three tosheeaghtyn smoo eck aase sheshoil as tarmaynagh; yn ynsagh as kiarail slaynt; as thieys as entreilys da shirveishyn. 

Ayns screeuyn da cummaltee y rheynn reiys eck t'ee gra dy vel Doolish Yiass y boayl t'ee baghey as y co-voodeeys ayns t'ee baghey, as dy vel ee goaill moyrn ass yn ard. T'ee gra dy vel eh kied eck ve ny çhaghter ass-lieh Doolish Yiass neayr's 2021, as dy vel ee er n'obbraghey gyn scuirr, ayns aght ynnydoil as ayns aght ashoonagh, dy livrey caghlaa rieugh son cummaltee as son Ellan Vannin ooilley cooidjagh.

---oooOooo---

Ta Caairlagh Bing Aa-scrutee Tinvaal er Polasee Tarmaynagh, Jason Moorhouse, er chremmey yn aght ta'n reiltys jannoo ymmyd jeh argid ass tashtaghyn freillt dy eeck son shirveishyn, as t'eh cur coontey jeh myr dy kinjagh goll back gys y chuppart. T'eh gra dy vel yn oash jeh red ennagh vees ayns rieugh goaill ayns eeasaght noi tashtaghyn freillt yn ashoon neu-chiart as dy vel gaue ass dy jig doilleeidyn feer trome 'sy traa ry heet. 

Ta Mnr Moorhouse gra dy vel shoh bentyn da ny va grait ec ard-pholitickeyryn er-ash ayns nyn 1980yn, bentyn da tarmaynys, dy jarroo, lught-thie, bentyn da feme ain er jeeaghyn er yn argid vees çheet stiagh ayn, as er y vaarail, as my vees shin baarail ny smoo na'n argid çheet stiagh, as dy vel eh orrin ve nyn lhie er tashtaghyn freillt yn dagh eer vlein, agh ynrican ayns stayd as ta traaghyn doillee ayn. 

Ta Mnr Moorhouse gra, ec traa gollrish shoh, dy lhisagh shin ve troggal seose er yn oyr dy vel shin ayns stayd mie, as dy vel reddyn neu-yerkit taghyrt – dy vel traaghyn fo ghlass er ve ain, dy vel Covid er ve ain, nagh vel eh agh 15 bleeaney er dy henney, 2009, mysh 15 bleeaney er dy henney, dy row yn giarrey ain ayns coardail er rheynn argid çheet stiagh, Keesh Tooilley Feeuid, va tuittym feer vooar dy jarroo.

Ta Mnr Moorhouse gra, my vees shin jannoo ymmyd jeh Tashtey yn Urryssaght Ashoonagh dy ve currit da'n Shirveish Claynt Ashoonagh son baarail ayns aght s'lhea, dy vel doilleeid ayn, dy vel shin jannoo corrym ny coontyssyn liorish ve ny lhie er reddyn lhisagh ve ayns shen ayns rieughid son traa as ta doilleeid er-lheh ayn.

---oooOooo---

Bentyn da cooishyn argidoil, ta scrutaght eddyr-ashoonagh jeh'n Ellan goll er jannoo ass y noa roish my vees scrutaght vooar jeant liorish y heshaght Moneyval, nee sessal cre cho fondagh ta'n Ellan ayns shassoo noi nieeaghyn-argid as cur argid son atçhimys.

Sheshaght Coonceil yn Oarpey ta Moneyval, as currym er son jeeaghyn vel lughtyn-reill freggyrtagh da stundayrtyn dowanagh dy hassoo noi kimmeeys argidoil, as ta sleih jerkal rish goaill ayns laue scrutaght dy vyn-phoyntyn ny s'anmee 'sy vlein shoh, as dy jean shen goaill stiagh keayrtyn gys thieyn dellal vees gobbraghey ayns kerrooyn ro reill, jeh'n lheid as kiarooghys-l as shirveishyn argidoil.

Va fys mychione y scrutaght ry heet clouit ayns pabyr naight, yn Emshyr Fo-linney er y gherrid, as ard leaghteyr ayns leigh da'n Olloo-scoill Leeds, yn Dr Ilaria Zavoli, cur raaue dy vod annoonidyn ayns cur bree ayns aght rieugh da gurneilyn noi nieeaghyn-argid cur yn Ellan ayns gaue jeh ve currit er yn rolley lheeah.
Ta'n rolley lheeah  jeant jeh lughtyn-reill lesh barnaghyn strateishagh ayns strepey noi kimmeeys argidoil. Choud's nagh vel lhiettrimmyssyn formoil cochianglt rish, dy mennick t'eh cur brod da bancyn eddyr-ashoonagh dy hirrey dy yannoo ny sloo ny gaueyn liorish saaseyn elley dy ve shickyr jeh biallys, as costyssyn smoo çheet er lughtyn-reill magh ass shen, as cur lhiettrimmys er entreilys liorish lughtyn-reill gys margaghyn argidoil dowanagh.

Ta reiltys Ellan Vannin er n'ghoaill-rish roish nish dy voddagh buillaghyn tromey çheet er y tarmaynys ass sess moal. Ta cummey liorish Lught-reill ny Shirvishyn Argidoil soilshaghey magh faaue dy jinnagh ve currit er y rolley lheeah costal wheesh as 11% jeh Lane Troar Sthie yn Ellan. Son tarmaynys vees oolit dy ve feeu £6 billioon punt, yinnagh shoh seose coayl cummyssagh jeh £660 millioon.

Choud's ta'n Tashtey Argidoil Eddyr-ashoonagh gooley dy vel cur lught-reill er y rolley lheeah 'syn aght cadjin jannoo ny sloo y Lane Troar Sthie liorish 7.6%, ta faaishnys dy beagh y builley er Ellan Vannin ny syrjey er coontey yn aght t'eh ny lhie dy mooar er ny kerrooyn argidoil as urryssaght, dauesyn ta'n ambee oc feer scanshoil.

Ta scrutaghtyn Moneyval sessal cha nee ynrican vel leighyn as reillyn ayn, agh vel bree goll er cur daue dy fondagh ayns rieughid. Ta sleih jerkal dy jean scruteyderyn ronsaghey yn aght ta colughtyn goaill ayns laue scrutaghtyn er custymeyryn, cur tuarastyl mychione red vees goll er jannoo ta jeeaghyn dy ve ouryssagh, as reirey gaueyn jeh kimmeeys argidoil ayns aght laa er laa.

Ta'n art 'syn Emshyr Fo-linney çheet neesht er tuarastylyn naight eddyr-ashoonagh er y gherrid t'er vishaghey imnea mychione drogh-ymmyd jeh ardanyn kiarrooghys er-linney as y paart jeh strughtooryn mooie ayns skeimyn cam cramp jeh molteyrys as crypto-argid.

Ta reiltys Ellan Vannin as ny reilleyderyn echey er n'yannoo straih dy chaghlaaghyn bentyn da slattys as oaseirys ayns ny bleeantyn jeieanagh as yn dean jeu dy niartaghey creatlagh yn Ellan noi kimmeeys argidoil. Mastey ny caghlaaghyn shoh, ren eh cur er bun Reill Troailt son vondeishyn bun-earrooagh, vees cur er kiareyderyn crypto-argid feeraghey as rheynn er ny lughtyn-reill data bentyn da ny custymeyryn ayns cur harrish ny t'oc. 

Ny smoo na shen, va Lioar Stiuree Lught-reill ny Shirveishyn Argidoil jeant ass-y-noa Mee ny Nollick 2025 dy chur er bun curmyn s'geyrey dy chur enn er Sleih ta Foshlit ayns Aght Traghtee, vees peiagh ennagh ta gobbraghey ayns jeadys ny kerroo t'ayns gaue smoo jeh ve foshlit da sollaghey laue as molteyrys. Hug eh anney dy vel dy chooilley colught cummal recortyssyn as myn-phoyntyn ayndaue jeh Sessyn jeh Gaueyn Çhagnoaylleeaght, dy ghoaill tastey jeh kimmeeys as ablid currit da trooid cyber-haaseyn.

Ta oaseiryn y reiltys er hassoo er roish nish dy vel ad jeeaghyn feer trome-chooishagh er eab erbee dy gheddyn far-vondeish ass coaryssyn yn Ellan. Ta'n Rheynn Cooishyn Sthie er ninsh da Radio Vannin nagh vel yn Ellan surral reddyn jeant trooid kimmeeys as nagh jean eh leaystey veih aghtey dy vrishey stiagh er as dy hual adsyn ta kyndagh rish shen.

Ta çheeraghyn er y rolley lheeah goaill stiagh y Vulgaria, yn Tudan Yiass, yn Tyria, y Venezuela as yn Yemen, agh er y gherrid va kuse dy ashoonyn 'syn Affrick cosney veih'n rolley lheeah lurg aa-chummaghyn speeideilagh.

---oooOooo---

Ta ny meoiryn shee er chlou raaue, gra dy vel kuse dy leih aegey jannoo ymmyd jeh far-inçhynaght dy yannoo posterys ny dy yannoo faghid jeh sleih aegey elley liorish croo caslyssyn ta lunagh ny awane. Ta Offishearyn Ynsee ny Scoillyn er n'ghoaill tastey jeh bishaghey doaltattym ayns drogh-ymmyd jeh çhagnoaylleeaght, chammah's çheusthie jeh ny scoillyn as çheumooie jeu. Ta offishearyn gra dy vel shiartanse dy leih aegey reih dy yannoo caslyssyn as foddee briwnys ve jeant dy vel ad neu-leighoil ny neu-ghlen. 

Ta ny meoiryn shee gra dy vod ymmyd jeh far-inçhynagh – as ablid echey dy ghientyn caslyssyn vees jeeaghyn dy ve lane-rieugh – jannoo seose loght kimmeeagh rere Slattys Loghtyn Comyssagh as Cooid-Hoilshit Awane 2021, lesh deyrey jeh choud as three bleeaney 'sy phryssoon. T'ad gra dy nee nhee eh foddee nagh jean ymmodee paitçhyn as jeigeyryn toiggal, agh ny vees jeeaghyn dy ve beoyn t'ayn, spotçh, ny red ennagh jeant gyn smooinaghtyn er, dy vod shen dy leah çheet dy ve red ennagh foddey ny smoo trome-chooishagh. 

Ta Meoiryn Shee Ellan Vannin gra dy vel offishearyn er-lheh gobbraghey dy çhionn rish scoillyn as rish sleih aegey dy chur eab er soilsaghey magh y çhaghteraght shoh daue. Ayns çhaghteraght da paarantyn as coadeyderyn, ta ny Meoiryn Shee gra dy vod loayrt dy foshlit rish sleih aegey mychione ymmyd currymagh jeh far-inçhynaght cooney dy chur lhiettrimmys er marranyn lesh eiyrtyssyn 'sy theihll rieugh. T'ad gra dy nee scanshoil eh neesht dy chur cooinaghtane daue, cho leah's ta red ennagh er ny rheynn er-linney, dy vod eh ve neu-phossible dy hayrn back eh as dy vod caslyssyn goll er skeayley-magh dy tappee, dy vod sleih elley sauail ad, as dy vod ad tannaghtyn er-linney foddey ny sodjey na va'n chiarail.

---oooOooo---

Ta tuarastyl noa liorish Unnid Faaishnys Argidoil Ellan Vannin er hoilshaghey magh yn aght foddee kimmeeys bentyn da'n çhymmyltaght as bea feie gientyn strooghyn neu-leighoil dy argid oddys goll trooid laareyn ynnydoil eddyr-ashoonagh, vees goaill stiagh yn Ellan. 

Ta'n docamaid, fo'n ennym, Kimmeeys Çhymmyltaghtagh : Sorçhyn as Cowraghyn Raauee, soilshaghey magh yn aght foddee loghtyn gollrish eeasteyrys neu-leighoil, drogh-hraghtal jeh bea feie, giarrey keylljyn, meaineydys, broid as stroie oayllyn çheet cooidjagh lesh nieeaghyn-argid, molteyrys bentyn da keeshyn, as kimmeeys reaghit.  

Ta dean y tuarastyl dy hayrn geill y cherroo fo reill 'syn Ellan da shoh as dy chummal seose aghtyn dy chur enn er reddyn ouryssagh jeant 'sy cherroo argidoil vees cochiangt rish kimmjeeys bentyn da'n çhymmyltaght. 

Ta'n tuarastyl gra, choud's ta ymmoddee loghtyn bentyn da'n çhymmyltaght jeant har mooir, dy vod yn argid vees ry gheddyn veih shen ve currit trooid strughtooryn co-chorpagh cramp, trooid coontyssyn mooie as trooid shirveishyn profeshoonagh. Myr laare argidoil eddyr-ashoonagh, ta gaue dy bee ymmyd jeant jeh Ellan Vannin myr boayl dy stiurey lheid ny tashtaghyn mannagh vel saaseyn dy ghurneil agh faase.

Myr ayrn jeh'n obbyr, ren yn Unnid Faaishnys Argidoil baght jeh 227 co-chorp harrish kerrooyn va goaill stiagh bancal, shirveishyn treisht as co-chorpagh, urryssaght, kiarrooghys-l as shirveishyn argidoil elley. Ren y chooid smoo dy leih hug stiagh freggyrtyn gra nagh row ad toiggal kimmeeys bentyn da'n çhymmyltaght agh beggan, choud's dooyrt ymmodee jeu nagh row ad dy cadjin smooinaghtyn mychione y chooish myr loght cummyssagh bentyn da nieeaghyn-argid. 

Hooar magh y chreear neesht nagh vel yn chooid smoo dy cho-chorpyn cur traenal er-lheh mychione kimmeeys bentyn da'n çhymmyltaght as nagh row ad jannoo ymmyd jeh cowraghyn raauee er-lheh ny jeh saaseyn dy chur enn er sorçhyn dy hoiggal gaueyn cochianglt roo. 

Ta'n tuarastyl soilshaghey magh straih dy studeyryssyn jeh cooishyn gyn ennym cochianglt roo, veih ourys dy row rour eeasteyrys ayn as dy row oayllyn stroit 'syn Ellan hene gys drogh-hraghtal eddyr-ashoonagh jeh bea feie as skeimyn dy lhieggal keylljyn dy neu-leighoil. Ta ny sampleyryn cur trimmid er cowraghyn raauee jeh'n lheid as towseyn dy argid roie currit stiagh ayn, strughtooryn dy hellooderys vees feer neu-vaghtal, kionnaghey reesht dy leah argid va baiht son y traa sodjey as ymmyd jeh fir veanagh dy cheiltyn shellooderys vondeishagh.

Ta'n Unnid Faaishnys Argidoil gra dy vel ny va ry gheddyn magh soilshaghey magh feme son fys stiuree share, son traenal as son goaill tastey geyre, as t'eh cur trimmid er dy vel toiggal yn aght ta kimmeeys bentyn da'n çhymmyltaght gientyn as gleashaghey mygeayrt argid lane-scanshoil ayns coadey ambee yn Ellan as ve freggyrtagh da curmyn eddyr-ashoonagh noi nieeaghyn-argid.

---oooOooo---

Ta fysseree noa, clouit rere slattys seyrsnys fysseree, soilshaghey magh dy row ny shlee na queig cheead dy phlaiyntyn jeant mychione ymmyrkey immanee barroose ayns queig bleeaney. Ta ny data, t'er ve clouit ec yn Rheynn Bun-troggalys, bentyn da plaiyntyn recortit eddyr 2021 as 2025 as bentyn da cooishyn gollrish stundayrtyn jeh imman, as eddyr-obbraghey as ymmyrkey bentyn da troailtee. 

Rere ny fysseree, ren yn earroo dy phlaiyntyn yrjaghey dy reiltagh veih 89 'sy vlein 2021 gys mullagh jeh 121 'sy vlein 2023, roish my ren eh tuittym beggan gys 118 'sy vlein 2024 as 102 'sy vlein 2025. 

She stundayrtyn  jeh imman va'n oyr son y chooid smoo dy phlaiyntyn dagh blein, as lurg shen eddyr-obbraghey rish custymeyryn, lesh earroo sloo çheet er lheh er ymmyrkey ny immanee. Ta'n Rheynn Bun-troggalys gra nagh vel recortyssyn echey jeh eiyrtyssyn jeh bingyn smaghtagh bentyn da ny plaiyntyn shen, as eh gra dy vel shenn recortyssyn bentyn da obbreeyn goll er reirey liorish Oik ny Obbreeyn as nagh vel y Rheynn cummal ad cho leah's nagh vel bree er-mayrn oc.  

---oooOooo---

Nee Barrantee Connaghyn yrjaghey taillaghyn son shirveishyn bentyn da orçh son thieyn as son colughtyn 'sy vlein argidoil shoh çheet. Ren ad coardail dy row shiartanse dy hirveishyn costal ny smoo na va ry gheddyn er-nyn-son as dy row feme er karraghey shen. 

Cheayll ny Barrantee dy vel mysh 60 lught-thie ayn ta jannoo ymmyd jeh coyr hrustyr elley, as dy vel caghlaaghyn mooadys jeh ny coir hrustyr shoh. Son coyr hrustyr elley jeh 120 litre, bee bishaghey jeh £12 'sy chostys jeh'n çhirveish gys £72, lesh tailley jeh £144 son coyr hrustyr elleh jeh 240 litre, as tailley jeh £216 son coyr hrustyr elley jeh 360 litre. Ren yn Cleragh, Ross Philips, feeraghey dy vel ny taillaghyn shoh goaill stiagh cur ny coir hrustyr da cummaltee, chammah's son çhymsaghey yn orçh as taillaghyn son reirey y choarys.

Ren y boayrd coardail neesht rish bishaghey taillaghyn son shirveish dy hymsaghey orçh veih buill hraghtee liorish 20%. Nee tailley jeh £176.40 son colughtyn jannoo ymmyd jeh coir hrustyr jeh 240 litre, as son coir hrustyr jeh 360 litre, 660 litre as 1,100 litre, lurg bishaghey, bee ny taillaghyn £264, £396 as £528  son ny mooadysyn shen er-lheh.  

---oooOooo---

Va joarree ry akin er traie Ghoolish liorish Jon Russell-Dunn, ta jannoo recortys jeh cooishyn ny marrey, tra honnick eh Fer caggee yn Phortingail. Ta ny beiyn gorrym lajer jeeaghyn gollrish smug rauney, agh ta çhaglym jeh zooidyn ta jannoo coloin. Lesh sterrymyn er y gherrid, ta tuarastylyn jeh fer ny ghaa er traieyn mygeayrt yn Ellan er y gherrid.

Choud's ta sym ec sleih fakin ad, foddee ny çhionnagyn oc livrey gah piandagh rish tammylt lurg da'n fer caggee geddyn baase, as ta cooinaghtane goll er cur da sleih dy ghoaill yindys jeu veih foddey. 

Ta'n Offishear Marrey da Treisht Bea-feie Vannin, yn Dr Lara Howe, gra dy vel ad ry akin 'syn ard shoh mysh dagh jeihoo vlein. T'ee gra dy vel Fer Caggee y Phortingail er enn dooin myr Cnidariagh, dy vel ad çheet veih sluight enmyssit Cnidariagh, myr shoh dy vel ad cosoyley rish smug rauney, agh nagh vel ad yn red cheddin, as dy vel ad ayns rieughid possan dy organaneyn er-lheh ta co-obbraghey cooidjagh, myr shoh dy jean kuse jeu jannoo seose shiaull, dy jean kuse jeu jannoo seose çhionnagyn as reddyn gollrish shen, myr shoh dy vel ad mooinjer da smug rauney 'syn aght ta killeenyn gahagh oc, agh nagh nee smug rauney ad, dy vel ad nyn hydroidyn, shaghey smug rauney.

Ta'n Dr Howe gra dy vel ad ayns shoh er yn oyr dy vel ad er n'gholl dys shoh lesh y gheay, as y shiaull mooar ta sleih fakin er y vullagh, dy vel shen cur orroo goll lesh cre erbee ta'n gheay smoo niartal, as dy nee baghtal eh dy vel shen dy ghra dy vel ad er jeet nyn vaar – as s'cronnal nagh vel ad dy cadjin ry gheddyn ayns shoh, dy vel ad dy cadjin ry gheddyn ayns ushtaghyn s'çhoe. 

Ta'n Dr Howe gra dy vel cummys oc dy jarroo dy ve feer phiandagh, as dy vod ad cur gah rish lurg daue geddyn baase neesht rish choud as cubbyl dy hiaghteeyn lurg shen, myr shoh my vees sleih ennagh feddyn fer jeu, dy vel ad son shickyrys coyrlaghey daue gyn bentyn roo er chor erbee, er yn oyr dy vod ad cur da sleih gah vees dy jarroo feer olk. 

Ta'n Dr Howe gra dy vel yn shiaull sorçh dy ghorrym trooid-hoilshagh, bunnys daah gorrym-jiarg da, as eisht dy vel ny çhionnagyn gorrym dy liooar neesht, myr shoh dy vel eh neu-chadjin dy liooar as cur yindys dy liooar dy akin ad, agh t'ad neesht, ny keayrtyn, dy vel kuse er ve mooirçhoorit ayns shoh ec y traa cheddin jeh Shiaulteyryn lesh y Gheay, vees vershoon foddey ny sloo jeu, as nagh vel ny çhionnagyn mooarey liauyrey oc, as shiaull nagh vel kiart yn red cheddin, nagh vel cho mooar orroo. T'ee gra dy vel adsyn mooirçhoorit ec yn un traa agh dy vel ad foddey ny sloo, nagh vel ad agh kuse dy chentimeadar ayns mooadys.

Ta'n Dr Howe gra dy vel eh feer anaasagh, as dy vel eh cur beggan dy yss stiagh ayns ny vees taghyrt 'sy çhymmyltaght marrey ain, myr shoh dy vel shen yn oyr dy vel reddyn fakinit ta neu-chadjin dy kinjagh feer ymmydoil dy lhiggey daue toiggal ny vees taghyrt. T'ee gra dy nee baghtal eh, bentyn da caghlaa emshyraght as reddyn gollrish shen, lesh y chummys dy akin ny keintyn caghlaaee vees garraghey stiagh ayns ushtaghyn Vannin, myr shoh dy vel reddyn fakinit ta neu-chadjin as recortyssyn jeu, foddee nagh bee ad neu-chadjin rish foddey ny sodjey, foddee dy jig ad dy ve smoo cadjin, myr shoh dy nee scanshoil eh dy vel ad cur eab er freayll arrey er yn lheid shen dy nhee.

---oooOooo---

Haink toshiaght er etleeyn eddyr Ellan Vannin as Southampton liorish Loganair veih arroo y jea, Jesarn yn 10 Jerrey Geuree. Bee jurnaaghyn veih Runnysvie gys coose jiass Hostyn goll er cochiangley trooid Mancuin. 

Bee etleeyn dagh Jesarn derrey yn 28 Mee Vayrt, agh my vees sleih dy liooar geearree goll y coorse shen, foddee dy voddagh eh çheet dy ve coorse beayn. 

Tra va fogrey mychione ny etleeyn Mean Fouyir, dooyrt loayreyder ass-lieh Purt Aer Runnysvie dy vel shoh shirveish vees goll trooid via Mancuin, myr shoh dy vel shen dy ghra dy jean troailtee tannaghtyn er boayrt yn etlan choud's t'eh ayns Mancuin gyn feme er çheet veih as goll back. V'eh çheet er y choorse myr cooie son soccar, son dellal as son goll huggey as veih turrys marrey coorsal.

---oooOooo---

Ta'n Meoir Antrim Veanagh as Hiar ayns Nerin Hwoaie, yn Coonceilagh Jackson Minford, er n'oltaghey coorse marrey noa dy ve currit er bun eddyr yn Ellan as Larne. T'eh gra dy jean yn shirveish noa liorish Colught Paggad Bree Ellan Vannin cur brod mooar da cochianglys, da'n turryssid as da traght 'syn ard.

Ta'n Colught Paggad Bree er chur eh hene rish daa vlein da'n choorse, as bee three shiulley 'sy çhiaghtin veih Jerrey Souree. Haink fogrey mychione y choorse noa Jerrey Fouyir, as t'eh soilshaghey magh dy vel argid dy liooar goll er baih dy niartaghey cochianglyssyn eddyr yn Ellan as Nerin Hwoaie.

Ta Stiureyder y Cholught Paggad Bree, Brian Thomson, gra dy vel cur er bun yn shirveish eddyr Larne as yn Ellan soilshaghey magh yn aght ta'n colught currit 'sy traa sodjey dy chur er troailt as y turryssid aase harrish Mooir Vannin. 

Jerrey Souree maghey hig Ben my Chree noa-yesheenit dy ve'n lhong vees currit er-lheh da ny coorseyn vees shirveishagh er Larne as er Divlyn.


 

More from Manx Gaelic