Meeryn ass Traa dy Liooar, Jelune 23ss Toshiaght Arree 2026
Jemayrt, 17 Toshiaght Arree, ren yn Shirveishagh Tashtee noa-phointit, Oltey yn Chiare as Feed son Doolish Veanagh, Chris Thomas, tayrn y vreid veih'n chlaare argidoil, y fer s'jerree jeh'n lught-reill shoh roish y reihys mooar cadjin Mean Fouyir.
Ayns cur roish y chlaare argidoil, ren Mnr Thomas loayrt mychione sleih cur barrant ayns yn Ellan, as t'eh gra dy ghreinnaghey shen dy ren yn Ard Shirveishagh, Mnr Cannan, as eshyn cowraghey magh bishaghey mooar 'sy lowanse persoonagh lesh goll ny smelley lesh y vishaghey 'syn Aill Sloo, as scryssey magh y vynjeig dy haaseyn treealit roish nish dy chaghlaa yn Aill Sloo va currit roish Jerrey Geuree. T'eh gra dy jean y bishaghey treealit jannoo ny smoo yn argid faill vees goll er cur thie ec yn chooid smoo dy hackeyderyn, as goaill mysh 3,600 dy leih ass y lieen keesh, as reesht, bishaghey argid faillee vees ry vaarail 'sy tarmaynys ynnydoil. T'eh gra dy jean eh cur er ymmodee tackeyderyn ve £500 ny s'berçhee 'sy vlein.
Ta Mnr Thomas gra dy vel eh maynrey fograghey magh bishaghey 'sy lowanse persoonagh son keesh veih Mee Averil jeh £2,250, dy jean yn fer er-lheh goaill toshiaght er eeck er çheet stiagh bleinoil erskyn £17,000, as cubbyl ta goll er sessal cooidjagh veih £34,000. T'eh gra dy vel shoh three-filley y £750 va treealit derrey haink caghlaa y chlaare argidoil dy ve ayn kuse dy hiaghteeyn er dy henney, as dy row y bishaghey treealit shen jeh £750 hannah three-filley yn un vishaghey elley v'ayn neayr's 2021.
Ta Mnr Thomas gra dy vel eh jerkit dy jean y caghlaa shoh jannoo ny sloo ny vees ry gheddyn veih keesh çheet stiagh liorish wheesh as £24 millioon, agh t'eh gra dy vel £15 millioon jeh shen bentyn da saaseyn currit er bun neayr's haink eshyn dy ve ny Hirveishagh Tashtee, as er ny leodaghey ayns paart liorish faaishnyssyn stroshey bentyn da keesh çheet stiagh, as yn eiyrtys jeh shen leodaghey nett elley ayns keesh çheet stiagh jeh £10 millioon.
Ta Mnr Thomas gra dy jean y caghlaa shoh da'n lowanse persoonagh son keesh meanal dy vel y rate syrjey dy cheesh çheet stiagh, vees faagit ec 21%, nish çheet dy ve ry eeck er çheet stiagh jeh £23,500, as dy vel shen dy ghra nagh jean peiagh ennagh vees gobbraghey choud as 35 ooryn 'sy çhiaghtin er y rate noa dy Aill Sloo eeck keesh ec yn rate syrjey.
Ta Mnr Thomas gra nagh vel caghlaaghyn erbee goll er fogrey magh bentyn da rateyn jeh keesh çheet stiagh ny da boandaghyn ny da keylaghey y lowanse son keesh, ny da'n chagliagh syrjey er keesh, agh dy bee tooilley cooney son sleih ta cur aaght-thie son y TT mleeaney, er yn oyr dy jean y lowanse er keesh yjraghey veih £2,350 gys £2,500.
Myr shoh, bee'n caghlaa smoo veih toshiaght ny bleeaney argidoil 2026-27, bee bishaghey 'sy lowanse persoonagh son keesh çheet stiagh. Tra va Oltey yn Chiare as Feed son Rhumsaa, yn eear Hirveishagh Tashtee, yn Fer-lhee Alex Allinson, gaarlaghey y chlaare argidoil, v'eh loayrt mychione bishaghey 'sy lowanse persoonagh jeh £750, agh ta claare argidoil Mnr Thomas er vishaghey y lowanse persoonagh liorish £2,250, dy ve £17,000 son dagh tackeyder, myr shoh shen three filley shen va treealit liorish yn eear Hirveishagh Tashtee.
Myr shoh, shen ooilley dy ghra dy vel tackeyder as ta ny shlee na £17,000 ry gheddyn echey, ta'n lowanse persoonagh jeh'n towse shen hoshiaght, myr shoh shen £17,000 gyn keesh erbee; eisht er £6,500 erskyn shen, ta'n rate sinshley dy cheesh çheet stiagh ry eeck, vees 10%; as er çheet stiagh erskyn £23,500, ta'n rate syrjey ry eeck, vees 21%.
Ta'n cagliagh syrjey er keesh y sym smoo nee fer er-lheh eeck, as nee shen tannaghtyn ec £220,000 'sy vlein.
Ga nagh geayll shin Mnr Thomas çheet er shoh 'sy recortys, bentyn da keesh er colughtyn, bee'n rate cadjin dy cheesh er çheet stiagh colughtyn tannaghtyn ec 0%, er lhimmey jeh çheet stiagh veih :
- thie dellal bancal, vees 10%;
- jeadys myn-chreck, vees 10%, agh ta cagliagh syrjey son colughtyn beggey jeh £500,000;
- thalloo as troggalyn 'syn Ellan, veih lhiassaghey as mayll, vees 20%; as
- geddyn magh petroleum veih fo'n Ellan as fo'n vooir reillt, vees 20%.
Eisht ta Mnr Thomas çheet gys yn Urryssaght Ashoonagh, as t'eh gra dy vel fograghey magh bishaghey 4.8% ayns cagliagh sinshley as caglieeyn Brastyl 1 yn Urryssaght Ashoonagh, nee spaarail ec ymmodee jeh obbreeyn ain yn Ellan £45.76 'sy vlein. T'eh gra, myr shoh, dy jean y cagliagh sloo jeh argid faill son failleydee as failleyderyn, echey t'ad goaill toshiaght er eeck Urryssaght Ashoonagh, bishaghey veih £168 gys £176 'sy çhiaghtin. T'eh gra, currit cooidjagh rish y vishaghey 'sy lowanse persoonagh dy bee fer er-lheh vees cosney £25,000 ny s'berçhee liorish £518.26 'sy vlein.
Ta Mnr Thomas gra dy jean y cagliagh sinshley er cosney yrjaghey veih £125 gys £129 'sy çhiaghtin, geiyrt er caghlaaghyn 'sy Reeriaght Unnaneysit va fogrit magh veih'n 26 Mee Houney nurree. Nee'n cagliagh syrjey er cosney yrjaghey veih £1,032 gys £1,082 'sy çhiaghtin. T'eh gra, son y vlein shoh çheet, nagh bee bishaghey erbee ayns rateyn dy Urryssaght Ashoonagh, as er-lheh nagh bee bishaghey erbee da'n rate ayns toyrtyssyn ny failleyderyn jeh Urryssaght Ashoonagh son y vlein argidoil noa, nee cur ablid da colughtyn dy phlannal dy barrantoil.
Ta Mnr Thomas gra dy jean shoh meanal dy jean failleyderyn spaarail gys £53.25 'sy vlein son dagh failleydagh. T'eh gra, jannoo cosoyley rish y Reeriaght Unnaneysit, dy jean failleyder ayns Ellan Vannin baarail bunnys £1,000 ny sloo 'sy vlein per failleydagh er faill jeh £25,000, jannoo shickyr dy vel Ellan Vannin freayll rish ve ny voayl fondagh cohirreydagh dy ghellal.
Ta Mnr Thomas gra, er-nyn-son ta gobbraghey dauesyn hene, dy jean ny caglieeyn son Brastyl 4 yrjaghey rere shen, as dy jean rateyn dy hoyrtyssyn arryltagh Brastyl 2 as Brastyl 3 bishaghey rere cliaghtey cadjin. T'eh gra dy jean y Skeim son Kied veih Urryssaght Ashoonagh tannaghtyn ayn son studeyryn Vannin vees çheet back. T'eh gra dy vel eh treishteil dy vel shoh toshiaght jeh jurnaa gys pohlldal sleih faillt as ta faillt ocsyn hene, lesh cosney stiagh sinshley as 'sy vean, dy chur tooilley argid ayns poggaidyn Ellanee.
As myr shoh, sleih ta cosney argid faillee, t'ad geeck neesht Urryssaght Ashoonagh vees goll stiagh ayns Tashtey yn Urryssaght Ashoonagh son reddyn gollrish pension y steat as dy eeck shiartanse dy chooney cadjin argidoil elley. Nee ny rateyn tannaghtyn myr t'ad nish, shen dy ghra 11% son failleydee as 12.8% son failleyderyn.
Haink Mnr Thomas er cagliagh syrjey son Urryssaght Ashoonagh, vees goll veih £1,032 'sy çhiaghtin gys £1,082 'sy çhiaghtin, as er veg erskyn y chaghliagh shoh bee 1% ry eeck.
Bee bishaghey gys £6.75 'sy çhiaghtin son toyrtyssyn arryltagh jeusyn ta faillt dauesyn hene, as da £8.30 son eeasteyr ronney. Bee shen ry eeck er veg erskyn £9,152.
Ta Mnr Thomas gra dy jean pensioneyryn freayll rish geddyn vondeish ass ve currit da'n ghlass three-filley, as dy jean ad fakin bishaghey jeh mysh 4.8% ayns ny pensionyn oc; dy jean Pension Bunneydagh y Steat bishaghey liorish 4.8% - t'eh gra puint, agh t'eh meanal per cent – dy ve £184.90 'sy çhiaghtin; as dy jean Pension Steat Vannin yrjaghey neesht gys £263.55 'sy çhiaghtin. T'eh gra dy jean y chooid smoo dy chooney cadjin argidoil yrjaghey rere bolgey argidoil ec y cheim v'eh Mean Fouyir 2025; cooney cadjin argidoil maylartit (shen dy ghra eddyr Mannin as y Reeriaght Unnaneysit) liorish 3.8%, vees rate Ayndagh Prios Kionnee y Reeriaght Unnaneysit; as ooilley ny fir elley liorish 2.9%, vees rate Ayndagh Prios Kionnee Ellan Vannin.
Ta Mnr Thomas gra dy row daa chooney cadjin argidoil noa – Lowanse Rheynnit er Paarantyn, as Lowanse son Paarantyn lurg Baase - currit er bun Mee Houney shoh chaie, as dy vel obbyr fo raad lesh yn Rheynn Gastid Dellal er cooney cadjin argidoil noa dy chummal seose fir er-lheh reihalagh da kied noa-ruggyr. T'eh gra, shaghey shoh, dy jean y sym smoo lowit dy ve giarrit jeh keesh son feeaghyn boandyrys bishaghey veih £12,500 gys £15,000.
Ta Mnr Thomas gra dy jean pohlldal y cho-voodeeys ain trooid bishaghyn da pensionyn as cooney cadjin argidoil costal £13.8 millioon, as argid currit da shen lesh £11.2 millioon ass Tashtey Urryssaght Ashoonagh Vannin, as £3.6 millioon veih çheet stiagh cadjin.
Lhig dooin goll trooid y rolley dy phensionyn as dy chooney cadjin argidoil, eisht.
Bee bishaghey da'n chooid smoo dy chooney cadjin argidoil vees freggyrtagh da bolgey argidoil myr v'eh Mean Fouyir 2025.
Agh rere y ghlass three-filley, hig bishaghey 4.8% ayns –
- pension steat Vannin, dy ve £263.55 'sy çhiaghtin; as
- pension bunnidagh y steat, dy ve £184.90 'sy çhiaghtin.
Ta Pension Scuirr goll er maylartey rish y Reeriaght Unnaneysit, as bee bishaghey da vees freggyrtagh da Ayndagh Priosyn Kionnee y Reeriaght Unnaneysit Mean Fouyir 2025, va 3.8%, as hig y bishaghey cheddin, 3.8% ayns Cooney Cadjin Argidoil son Neu-ablid.
Son cooney cadjin argidoil nagh vel goll er maylartey rish y Reeriaght Unnaneysit, hig bishaghey 2.9%, vees freggyrtagh da Ayndagh Priosyn Kionnee Ellan Vannin Mean Fouyir 2025. Hig bishaghey 2.9% ayns –
- Lowanseyn Moiraghys, Ayraghys as Doltaghys;
- Eeckys Coonee lurg Baase;
- Cooney Cadjin Argidoil son Paitçhey;
- Lowanse Bea Anlheiltys;
- Lowanse son Peiagh Faillt
- Cooney Cadjin Argidoil er Argid Faill;
- Lowanse son Shirreyder Startey;
- Lowanse son Kiaraileyder;
- Lowanse Tendeilys; as
- Toyrtys gys Kiarail Voandyragh.
Cha bee caghlaa 'sy Vonus Geuree, vees cooney cadjin argidoil bleinoil as yn dean jeh dy chooney lesh sleih t'ayns gaue lesh eeckyssyn son conney, as nee shen tannaghtyn ec £400.
'Sy chlaare argidoil, chammah's feddyn magh ny ta pobble Vannin dy eeck ayns keeshyn as Urryssaght Ashoonagh as dy gheddyn myr pensionyn as cooney cadjin argidoil, ta argid goll er rheynn er ardyn y reiltys, as ayns ny bleeantyn jeieanagh ta imnea vooar er ve ayn bentyn da slaynt as kiarail y theay.
Ta Mnr Thomas gra nagh vel Kiarail Vannin er n'gheddyn yn argid v'ee dy hirrey, dyn y wooise da'n vishaghey mooar 'sy towse dy argid currit son kiarail slaynt, as t'eh gra, 'sy vlein shoh çheet, dy beagh feme er towse dy argid erbee ceaut rour er kiarail slaynt dy ve tayrnit magh ass tashtey tuittymagh fo stiurey yn Tashtey, shaghey ass claare argidoil huittymagh y rheynn veih çheet stiagh.
Ta Mnr Thomas gra, ny smoo na shen, dy vel dean y Phlan Aa-chouyral Argidoil son Kiarail Slaynt dy livrey £6 millioon dy argid er ny spaarail 'sy phlan t'ayn nish dy hareaghey costyssyn, as shen erskyn y 1% jeh'n chlaare son shareaghey costyssyn, fondid currit, as y formula son cur argid, as dy vel y Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay, boayrd Kiarail Vannin as offishearyn cur enn er oyryn fo smaght as oyryn ass smaght ta gimman yn aght ta barney reesht as reesht ayns slaynt.
Ta Mnr Thomas gra dy jean shoh, rere shayll, soilshaghey magh y keim cooie ayns cur argid vees ry chummal seose, as cummey son cur argid son slaynt as kiarail 'sy traa ry heet, myr vees er ny hoilshaghey magh ayns currym Kiarail Vannin.
Jeeaghyn er y Lioar Jiarg-bane, shen soilshaghey magh dy vel y chlaare argidoil son slaynt as kiarail y theay er vishaghey veih £289 millioon son y vlein argidoil 2022-23, gys £404.1 millioon 'sy chlaare argidoil mleeaney. Bee shen bishaghey jeh £45 er ny va ry gheddyn ec Kiarail Vannin nurree.
Ta'n bishaghey shoh goll ersooyl son y chied cheayrt veih formula son cur argid va reaghit lurg Aa-scrutaght Neu-chrogheydagh jeh Coarys Slaynt as Kiarail They Ellan Vannin, as hug Mnr Thomas raue neesht dy vel kiarail slaynt scanshoil, agh dy vel y bishaghey vees foast goll er as vees mooar dy liooar jannoo seose gaue son cooilleeney plan argidoil 'sy traa veanagh.
Ta tashtey tuittymagh fo smaght yn Tashtey, as dy gheddyn entreilys da shoh ta er rheynnyn ny buird, as ta costyssyn neu-yerkit çheet orroo, cur stiagh cooishyn dellal lajer dy gheddyn kied. Ta'n tashtey tuittymagh shoh son y vlein argidoil shoh çheet, 2026-27, er ve currit ec £16.3 millioon, as ta £10 millioon er ve currit stiagh 'sy tashtey tuittymagh shoh er-lheh son preayssyn cummyssyn er costyssyn son Kiarail Vannin. Dy gheddyn entreilys da'n argid tuittymagh shoh, veagh feme er yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay shirrey kied yn Tashtey as Coonceil ny Shirveishee.
Daa vlein er dy henney, ren yn Fer-lhee Allinson bishaghey y rate syrjey dy cheesh çheet stiagh liorish daa phing dy ve 22p 'sy phunt, lesh yn daa phing 'sy phunt shen goll er-lheh son slaynt as kiarail y theay. Ec y traa shen v'eh loayrt mychione cur er bun tailley er-lheh son kiarail slaynt, agh cha daink shen lesh. Nurree va'n rate syrjey dy cheesh jeant ping ny sloo, 21p 'sy phunt, as ta Mnr Thomas er vreayll yn rate syrjey ec y rate cheddin shen, agh cha nel eh shickyr vel y ping shen foast goll er-lheh son slaynt as kiarail y theay.
Bee claare argidoil Kiarail Vannin son y vlein argidoil shoh çheet £404.2 millioon punt, veih £361.8 millioon nurree. Ta Mnr Thomas gra dy vel y bishaghey shoh ayns cur argid, son y chied cheayrt neayr's va Kiarail Vannin currit er bun, freggyrtagh da ny moyllaghyn 'sy tuarastyl liorish yn Reejerey Jonathan Michael 'sy vlein 2019.
Bentyn da Kiarail Vannin as y chlaare argidoil shoh, ta'n Shirveishagh son Slaynt as Kiarail y Theay, Claire Christian, gra dy vel shoh bentyn da livrey kiarail ayns aght share, ny s'moghey, as 'sy voayl kiart, dy vel surransee jannoo mooar jeh dy vel ad jannoo ny sloo costyssyn oddys ve shaghnit, as dy vel ad shareaghey eiyrtyssyn ec yn un traa. T'ee gra dy vel pobble yn Ellan ain jerkal rish entreilys da kiarail as pohlldal tra t'ad ayns feme jeh, dy ve fakinit ec ny fir phrofeshoonagh kiart as dy gheddyn shirveishyn sauçhey jeh ard vieys. T'ee gra dy vel y chlaare argidoil shoh cummal seose y rheynn ayns reaghey currym vees cur enn er nagh vel slaynt as kiarail y theay goll er livrey 'syn un voayl, agh harrish ymmodee.
Ta Bnr Christian çheet er slaynt as kiarail y theay goll er cur, veih ny kiaraileyderyn ain ta cummal seose sleih ayns ny thieyn oc, gys ny shirveishyn ain ry gheddyn 'sy cho-voodeeys ynnydoil ain, as ny sniessey da'n thie, da entreilys traaoil da fir lhee chadjin, as cooney sheeynt magh ayns shappyn potecaree, ayns buill son kiarail, as, tra vees feme er, ayns thieyn lheihys. T'ee gra dy vel y chlaare argidoil shoh cur freggyrt da'n rieughid shen, lesh currym vees ayns cormid lesh ard-vian as lesh doilleeidyn.
Ta Bnr Christian gra dy vel y chlaare argidoil jannoo shickyr dy vel ny vees goll er baarail ceaut dy creeney, as jannoo shickyr dy vel argid theayagh goll er jeeraghey er livrey kiarail fondagh, sauçhey, barrantagh son pobble nyn Ellan. T'ee gra dy vel y chlaare argidoil mychione red ennagh ny smoo na ynrican y vlein shoh çheet, dy vel eh mychione cur y coarys slaynt as kiarail er undin argidoil smoo stroshey, jannoo shickyr dy vel eh lajer dy clinicoil, ry chummal seose dy argidoil, as abyl dy chooilleeney femeyn y cho-voodeeys ain 'sy traa sodjey. T'ee gra dy vel shen y currym t'er yn reiltys as ny ta'n chlaare argidoil cur eab er livrey.
Ta'n Ard Shirveishagh, Alfred Cannan, gra nagh vod peiagh erbee cremmey y lught-reill shoh liorish gra nagh vel eh cummal seose slaynt, as dy vel y chlaare argidoil shen er vishaghey liorish £200 millioon, dy fondagh bishaghey jeh 100%, neayr's 2021, as mleeaney dy row £40 millioon elley currit da, as dy vel y sym shen cur Kiarail Vannin erskyn shen va er ny choyrlaghey liorish yn Reejerey Jonathan Michael. T'eh gra dy vel fys echey dy vel yn Shirveishagh Slaynt goaill tastey mie jeh ny doolaneyn argidoil fo'n rheynn eck, as smoo scanshoil, wheesh ta baarail er kiarail slaynt er mooadaghey, as dy vel eh moylley ee son yn obbyr t'ee dy yannoo dy ghoaill greim er costyssyn as dy hoiggal femeyn er baarail 'sy traa ry heet.
Ta Mnr Cannan gra dy vel y bishaghey vees tannaghtyn ayn ayns baarail er kiarail slaynt ec rate bleinoil ec y traa t'ayn jeh 12% - as dy vel shen foddey ny smoo na'n cormid femoil eddyr çheet stiagh as baarail faaishnit – freayll rish jannoo seose imnea dy jarroo, as imnea nagh bee ny lhie ynrican ersyn hene, as dy vel fys echey dy vel yn chooid smoo dy olteynyn Tinvaal cur enn er dy bollagh dy jean baarail er kiarail slaynt nagh vod ve currit fo smaght, cur baggyrt trome mooar er coreirys claare argidoil Vannin.
Ta Mnr Cannan gra dy jean y baggyrt er coreirys gyn ourys cur oyr edyr son caghlaaghyn bunnidagh da keesh, da cur argid son kiarail slaynt hene, ny son caghlaa bunnidagh da shirveishyn elley livreit da'n theay liorish reiltys Ellan Vannin. T'eh gra dy vel eh goaill cree veih ny barrantyn 'sy chlaare argidoil shoh dy bee baarail er kiarail slaynt £475 millioon ayns 2030-2031my vees Kiarail Vannin abyl dy reayll rish yn aaishnys eck er baarail, agh dy vel eh goaill aggle roish bishaghey faaishnit gys £650 millioon mannagh vod Kiarail Vannin freayll smaght er y chlaare argidoil eck.
Ta Mnr Cannan gra dy jinnagh shen hene yrjaghey y sym jeh baarail er kiarail slaynt veih 35% myr t'eh ec y traa t'ayn jeh'n çheet stiagh ooilley cooidjagh vees ry gheddyn, gys 48%. T'eh gra dy vel shen trome as feer vooar. As t'eh gra, myr shoh, choud's t'eh goltaghey shickyrysyn y Hirveishagh Slaynt mychione yn obbyr vees foast goll er jannoo dy heet er costyssyn cochianglt rish aggyrt, foast nagh vel niart er agh dy ennaghtyn, ny s'leaie shaghey ny s'anmee, dy bee feme er jeeaghyn dy trome er reihyn 'sy traa ry heet son cur argid.
Ta Mnr Cannan, er n'yannoo tosheeaght jeh jannoo ny sloo yn towse dy argid vees goll er baarail ec yn reiltys. 'Sy Lioar Jiarg-bane t'eh gra dy vel dean Claare y Reiltys son Fondid as Caghlaa dy livrey saaseyn dy spaarail £50 millioon ayns queig bleeaney. T'eh gra dy vel yn Tashtey cummal seose yn obbyr shen as dy vel eh credjal dy jean eh cooney dy chooilleeney y plan argidoil son y traa veanagh. T'eh gra, ny yeih, nagh vel eh smooinit dy ve creeney dy screeu stiagh 'sy chlaare argidoil towseyn cummyssagh dy ve er nyn spaarail, agh dy jean saaseyn dy ve smoo fondagh meeinaghey stayd ny rheynnyn tra ta preayssyn cummyssagh er costyssyn çheet orroo 'sy traa ry heet, dy vod ad eeck ad çheusthie jeh'n chlaare argidoil oc.
Ta Mnr Thomas gra dy vel eh son loayrt nish mychione saaseyn fondagh ayns shirveishyn theayagh as ny t'ad dy yannoo, dy gheddyn feeuid son argid y theay. T'eh gra dy vel y varney strughtooroil son 2024-25 £10.7 millioon, va foddey ny share na'n varney lowit 'sy chlaare argidoil jeh £89.7 millioon, agh dy row shoh er coontey towse dy argid va ry gheddyn veih keesh çheet stiagh ny syjrey na va jerkit, as feaysley y baarail s'jerrinagh jeh'n saase 'sy reaghys dy rheynn çheet stiagh, va'n saase, jeh va'n Reeriaght Unnaneysit as Ellan Vannin jannoo ymmyd, dy rheynn argid çheet stiagh veih keeshyn neu-yeeragh, as er-lheh Keesh Tooilley Feeuid as taillaghyn son Keesh Varrey as Keesh Sthie.
Ta Mnr Thomas gra, son 2025-26, dy vel y varney strughtooroil faaishnit dy ve £72.5 millioon, cosoyley rish yn earroo lowit 'sy chlaare argidoil jeh £86.8 millioon, as ny smoo na shen, trooid y Strateish Argidoil Queig Bleeaney son y Traa Veanagh, y varney ooilley cooidjagh lurg use as vondeishyn er tashtaghyn freillt, dy vel ee faaishnit son 2026-27 derrey 29-30, dy bee surplus ayn 2030-31. T'eh gra, lesh ny vees ry gheddyn veih Urryssaght Ashoonagh 'sy chooish neesht, nagh vel y varney strughtooroil goll agh gys 2027-28, lesh surplus faaishnit 2028-29.
Agh ta Mnr Thomas gra nagh lhisagh shin molley shin hene, dy vel argid theayagh tannaghtyn fo phreays, as ga dy ren çheet stiagh aase, nagh ren shen dy slane cur shaghey preayssyn er baarail, as dy jean y reiltys freayll rish ny lhie er vondeishyn er argid baiht vees goll er gientyn ec ny tashtaghyn freillt ain, 'sy traa dy chaghlaa as ta aa-chummaghyn elley da'n strughtoor, bishaghyn ayns troarey, as saaseyn dy hareaghey fondid goll er livrey.
Ta Mnr Thomas gra dy vel y plan argidoil goaill stiagh saase dy chur yn argid dy slane ny vees faaishnit dy ve £50 millioon 'sy vlein son bun-argid as son claare as dy argid freillt ass argid çheet stiagh ayn liorish 2029-30, ny lhie er livrey bun-argidoil neu-chorragh as bolgey argidoil tannaghtyn freggyrtagh da beoynyn 'sy traa sodjey. T'eh gra, my vees shin reaghey dy vishaghey baarail bun-argidoil erskyn ny £50 millioon oolit ceaut dagh blein, ny dy gholl ny s'bieauee lesh ny £250 millioon plannit dy ve ceaut ayns queig bleeaney, dy beagh feme er sur-smooinaghtyn er reihyn elley son geddyn argid, ny er tayrn eer ny smoo veih ny tashtaghyn freillt ain.
Ta Mnr Thomas gra dy vel shen yn oyr dy vel jannoo y chlaare bun-argidoil 'syn aght share as rere tosheeaghtyn cho scanshoil as yn oyr ta feme er jannoo ny s'geyrey oardaghyn dy lhiassaghey shaleeyn. T'eh gra dy vel eh cur trimmid er 'sy chied oraid echey cur roish claare argidoil, dy nee lane-femoil eh, freayll smaght er baarail theayagh as shareaghey fondid y reiltys.
Ta Mnr Thomas gra dy vel eh credjal dy vel ny bingyn scrutee meeoil jeh'n Tashtey lesh offishearyn ny reiltyssyn ta baarail er n'ghoaill toshiaght er imman livrey elley jeh saaseyn dy yannoo fondagh, as dy jean cur er bun ry heet as ymmyd jeh claareyn argidoil soit er tosheeaghtyn jeeraghey ny smoo baarail er deanyn strateishagh, hoshiaght dy yannoo ny sloo as eisht dy gheddyn rey rish feme jeh tayrn argid ass tashtaghyn freillt dy chur argid son baarail theayagh.
Ta Mnr Thomas gra dy vel eh cur trimmid er dy vel dean ny claareyn argidoil ny rheynnyn son faill as son cooishyn elley fo'n rate jerkit dy volgey argidoil, dy imman saaseyn smoo fondagh, as dy vel eh gooley dy vel shen dy ghra dy bee £5.6 millioon ayns spaarail er ny gheddyn (as ga nagh vel eh gra eh, er-lhiam dy vel shen dy ghra 'sy vlein argidoil 2026-27), as £29 millioon 'sy traa veanagh, my vees y reiltys freayll rish y phlan. T'eh gra dy vel eh booiagh dy heet dy ve oltey y Voayrd son Cooilleeney as Caghlaa, dy chochiangley ny smoo saaseyn son fondid smoo rish claareyn argidoil ayns ny bleeantyn shoh çheet.
Ta tooilley argid er ve currit da'n Rheynn Ynsee, Spoyrt as Cultoor, as bee'n chlaare argidoil echey son y vlein shoh çheet £153,967,000, vees bishaghey jeh £4.4 millioon. Ta Mnr
Thomas gra dy vel £4.4 millioon punt elley neesht son : y strateish ec kiarail chlienney; traenal bentyn da'n cheird as prindeyssyn; as dy bee ny shlee na £2.6 ceaut harrish three bleeaney er irree as jannoo noa-emshiragh y cassan roie, y magher cloie son dy chooilley horçh dy emshyr as coaryssyn jeshaghtagh as lectragh 'syn Ynnyd Spoyrt Ashoonagh.
Ny reddyn va Mnr Thomas çheet er ayns shen, bee obbyr er y chassan roie er £900,000; er y vagher cloie er £850,000; as er coaryssyn 'sy troggal smoo er £880,000, as chammah's son y cho-voodeeys hene, nee shen aarloo son Gammanyn ny Hellanyn 'sy vlein 2029.
Agh cha dooyrt Mnr Thomas veg mychione yn çhalee son scoill ard noa ayns ynnyd jeh Scoill Ard Rushen ayns Balleychashtal, ny'n glout noa son sheanse, çhagnoaylleeaght, jeshaghteyrys as maddaght treealit son Scoill Ard y Nah Ven-rein Ealisaid ayns Purt ny Hinshey.
Haink Mnr Thomas er shaleeyn bun-argidoil dy chroo seyraadyn noa ny shareaghey adsyn t'ayn hannah, as ta'n Tashtey gra dy jean claare vun-argidoil jeh £90.2 millioon punt 'sy vlein argidoil shoh çheet cooney lesh y cherroo troggee ynnydoil as jannoo ny share y bun-troggalys lane-femoil ashoonagh, as feme mooar er shen.
Ta'n reiltys gra dy vel freayll y co-voodeeys sauçhey jan noo seose ard tosheeaght, as bee £4.1 millioon currit 'sy daa vlein shoh çheet ayns carbid son ny meoiryn shee as son yn çhirveish mooghey as sauail, chammah's £1.9 millioon son carbid lheihys. Ta £2.5 millioon elley dy ve currit harrish queig bleeaney son geddyn cullee lane-femoil ayns livrey dy sauçhey as ayns aght noa-emshiragh shirveishyn ny meoiryn shee, mooghey as sauail as coadey shivoil.
Bee argid baiht ayns Purt aer Runnysvie as yn dean jeh dy yannoo smoo souyr troailtee as dy choadey reenid ny seyraadyn, as nee shen goaill stiagh £660,000 son cummal seose as jannoo noa-emshiragh y troggal smoo as £335,000 son cummal seose as shareaghey 'sy toor stiuree, chammah's £200,000 son jeeigyn harrish y phurt aer. Ta £200,000 elley ry gheddyn dy lhiassaghey plannyn dy heeyney magh yn ard ta troailtee fuirraghtyn.
Bee argid baiht neesht ayns coaryssyn noa-emshiragh bun-earrooagh dy hareaghey shirveishyn theayagh as dy chummal seose claare y reiltys ayns saaseyn fondagh.
Ta'n Shirveishagh son Cooishyn Sthie, Jane Poole-Wilson, gra dy row ee goltaghey y chlaare argidoil, agh v'ee loayrt neesht mychione ny doilleeidyn jannoo er y rheynn eck, shaghey ayns foayr jeh ny noi'n chlaare argidoil – dy jarroo, gaccan nagh row argid 'sy chlaare argidoil son cur bree da reddyn veagh vondeish ry gheddyn ass. T'ee gra dy vel y rheynn eck er ve gobbraghey ayns Pryssoon Ellan Vannin lesh erskyn 100% jeh'n ablid echey ec y hoshiaght rish ny sodjey na daa vee jeig, as dy vel shen immanit liorish yn earroo bishit dy ir loghtagh bentyn da druggaghyn as loghtyn keintyssagh. T'ee gra dy vel shoh er chur çhionnid feer vooar er seyraadyn as er y wirran as er pryssoonee, as er coontey jeh shoh costyssyn obbree t'er vishaghey harrish dy chooilley ard jeh claare argidoil y phryssoon, as dy vel shoh goaill stiagh y costys jeh aaght shallidagh 'syn ynnyd..
Ta Bnr Poole-Wilson gra dy vel y çhionnid cheddin er y Çheriveish Phrowalys, dy vel offishearyn prowalys tannaghtyn lesh freayll y cho-voodeeys ain sauçhey, reirey caghlaaghyn fer er-lheh 'sy cho-voodeeys, goaill stiagh adsyn ta cramp as jeh ard ghaue, dy vel ny offishearyn prowalys ain tannaghtyn lesh reirey earrooyn ard dy chooishyn, as dy vel yn Ynnyd Aa-laanaghey y Cho-voodeeys, vees çhebbal aaght da sleih er raane as faagail y pryssoon, freayll rish obbraghey ec mullagh yn ablid echey.
Ta Bnr Poole-Wilson gra dy vel yn rheynn er chur enn er caghlaaghyn saase dy chur sleih 'sy cho-voodeeys nee cur gys jannoo ny sloo yn earroo dy leih 'sy phryssoon as jannoo ny share aa-laanaghey, agh ec y traa t'ayn nagh vel claare argidoil son ny aghtyn noa shoh dy ymmyrkey, as feme er couyryn as çhagnoaylleeaght dy chur bree daue.
Ta'n Tashtey gra dy vel eh geearree jannoo ny sloo ymmyd jeh argid freillt ayns ny queig bleeaney shoh çheet, as dy vel y plan liorish 2030-31 nagh bee ymmyd jeant agh jeh £35.8 millioon ass tashtaghyn freillt, agh mleeaney bee ymmyd jeant jeh £126 millioon ass tashtaghyn freillt dy gheddyn cormid 'sy chlaare argidoil. Agh ta faaishnys er ve jeant dy vel ny tashtaghyn freillt vees feeu £1.95 billioon 'sy vlein argidoil shoh çheet bishaghey dy ve £2.22 billioon liorish 2030-31.
Derrey mysh mee er dy henney, va'n Dr Michelle Haywood ny Shirveishagh son Bun-troggalys, agh ren Mnr Cannan briaght j'ee dy irree ass as ren eh pointeil Oltey yn Chiare as Feed son Glionfaba as Purt ny Hinshey ayns ynnyd j'ee. Va shen ec y traa cheddin as ren Mnr Cannan cur stiagh Chris Thomas ayns ynnyd jeh'n Er-lhee Alex Allinson myr yn Shirveishagh Tashtee.
Ta'n Dr Haywood gra nagh vel y chlaare argidoil shoh ynrican agh brah Ellan Vannin, agh eab daaney roish reihys dy chionnaghey voteyn lesh jannoo creoi ayns aght mee-arreydagh neu-churrymagh y varney strughtooroil. T'ee jannoo ymmyd jeh cosoley rish kiarkys, gra dy jean mainstyr y phreaban gyn ourys troggal seose e choraa, as gollrish P T Barnum ec mullagh y roayrt, as cur er sleih jeeaghyn er ny ard linnaghyn, goaill yindys jeh'n eoiltys echey, er nyn dallaghey liorish ny soilshaghyn gial as ny sequinyn. T'ee gra dy jinnagh yn Shirveishagh Tashtee geearree oo dy cloh yn ace, agh t'ee briaght jeh olteynyn Tinvaal gyn dy hreishteil ersyn, gyn briaght mychione yn eiyrtys firrinagh as beayn jeh'n chlaare argidoil vee-arreydagh vees cur ersooyl.
Ta'n Dr Haywood gra dy vel barrant feer 'syn Ellan shoh goll er troggal, cha nee veih cre cho dramadagh ta red jeant jeeaghyn dy ve, agh liorish obbraghey ayns aght foddee sleih toiggal rolaue, vees currymagh as cairagh. T'ee gra dy vel y chlaare argidoil goll er cur roee myr dy beagh ee barrant, agh dy vel gaue ayn dy bee cooinaghtyn urree myr mee-chiarailagh, as dy vel eh failleil dy ghoaill ayns laue y varney strughtooroil, dy vel eh cur er ymmyd jeh ny tashtaghyn freillt ain goll ny s'tappee, as dy vel eh cumrail y nah lught-reill eer roish my vees eh currit cooidjagh.
Ta'n Dr Haywood gra dy vel barrant troggit er claare argidoil as barney strughtooroil aynjee, nagh vel niart strughtooroil eh agh veg agh jannoo ymmyd. T'ee gra nagh vel barrant feer agh yrjid yn phossan kiaullee, agh vel y phaalan foast ny shassoo tra ta ny soilshaghyn goll sheese. T'ee gra nagh vod ee, rere e cooinsheanse, pohlldal y chlaare argidoil shoh, vees gientyn towl beayn as jannoo annoon y stayd argidoil ain 'sy traa sodjey. vees maylartey smaght strughtooroil son moylley 'sy traa giare.
Ta'n Dr Haywood gra dy vel y chlaare argidoil shoh goll ersooyl dy mee-arreydagh veih bun-eieyn jeh argid theayagh fondagh ta shin er cheau bleeantyn ayns troggal seose as coadey. T'ee gra dy vel reaghyssyn doillee er ve ayns rheynnyn harrish ny kiare bleeaney shoh chaie dy reayll rish y vun-eie shen, as dy vel shin geddyn rey rish shen nish. T'ee gra nagh vel barrant feer goll er fogrey magh agh dy vel eh goll er taishbyney, as nagh vel shoh laue rea er ny teadyn agh craa jeh edd ard roish my vees ny flappyn foshlit, as son ny oyryn shen nagh beagh ee ayns foayr jeh'n chlaare argidoil y laa shen.
Ta'n eear Hirveishagh Tashtee, yn Fer-lhee Alex Allinson, gra dy vel imnea echey dy vel y politickagh pobblagh tayrn geill veih ny deanyn shoh ain 'sy traa sodjey. T'eh gra dy vel politickeyryn dy mennick er nyn ngreinnaghey dy hayrn conneeyn ass idd laa y chlaare argidoil, dy gheddyn ard-linnaghyn jeh polaseeyn theayagh vees jeeaghyn dy ve cur ersooyl red ennagh dy gheddyn foayr y theay, as eer coontey mie y teiyder. T'eh gra, 'sy traa echey myr shirveishagh, dy row eh rieau cur eab er shassoo noi shoh, as dy hroggal seose treisht y theay trooid fondid as shickyrys 'sy traa sodjey.
Ta'n Fer-lhee Allinson gra, choud's t'eh golltaghey bishaghey elley 'sy lowanse persoonagh, dy nee doillee eh cur oyr son y wooadys as y chostys jeh shoh , as argid er-e-hon çheet veih barney strughtooroil jeant ny smoo, fakin ny doolaneyn fo nyn Ellan ayns y vlein shoh chaie. T'eh gra, choud's dy beagh eh ayns foayr jeh'n chlaare argidoil shoh, dy vel eh ersyn cur raue da'n Ard Shirveishagh dy vel eh er hassoo er dy jinnagh eh, dy by chosoylagh eh, tayrn magh y conning smoo costallagh honnick Ellan Vannin er dy rieau, as dy bee shen eeckit, cha nee liorishyn, agh liorish ny sheelogheyn ry heet.
Son shickyrys, va resooney magh liauyr roish my ren olteynyn ceau teiy, agh cha nel traa dy liooar dy eaishtagh rish ooilley va goll er gra. Fy yerrey, ren 16 olteynyn jeh'n Chiare as Feed ceau teiy ayns foayr jeh'n chlaare argidoil, lesh hoght olteynyn noi eck, as 'sy Choonceil Slattyssagh va queig olteynyn ayns foayr j'ee as daa oltey ren votal noi eck.
